کود مرغی در کشاورزی؛ بایدها و نبایدها

امروزه به دلیل مقرون‌به‌صرفه بودن، کود مرغی بسیار تبلیغ می‌شود و کشاورزان زیادی به سمت مصرف آن جذب می‌شوند. اما قیمت پایین آن نباید باعث فریب شود؛ زیرا مصرف نادرست کود مرغی می‌تواند به خاک و گیاه آسیب جدی وارد کند. کود مرغی از غنی‌ترین و قوی‌ترین کودهای آلی است و سرشار از نیتروژن، فسفر و ریزمغذی‌هاست.

در نگاه اول شاید استفاده از کود مرغی باعث رشد سریع گیاه شود و کشاورز در سال‌های اول متوجه مشکلی نشود؛ اما در بلندمدت اثرات جبران‌ناپذیری بر جای خواهد گذاشت، از جمله:

• افزایش تدریجی شوری و سنگین شدن خاک

• کاهش نفوذپذیری و تهویه خاک

• تجمع نمک‌ها و کاهش جذب آب

• انتقال بیماری‌های خطرناک (مثل سالمونلا و ای.کولای)

• انتقال نماتدها و بذر علف‌های هرز

• سوختگی ریشه و برگ بر اثر آمونیاک بالا

 بنابراین، مصرف کود مرغی خام پرخطر است و تنها در صورت پوساندن اصولی می‌توان برخی از مضرات آن (سه مورد دوم) را کاهش داد.

---

 

۱. نسبت کربن به نیتروژن؛ کلید پوساندن علمی

• کود مرغی تازه به‌طور طبیعی نیتروژن بسیار زیادی نسبت به مواد کربنی دارد.

• این عدم تعادل باعث آزاد شدن شدید آمونیاک می‌شود که هم موجب سوختگی ریشه گیاه است و هم فرآیند کمپوست شدن را کند و ناقص می‌کند و هم موجب اتلاف برخی عناصر می شود.

• برای اصلاح این وضعیت، لازم است به ازای هر واحد کود مرغی، یک تا دو برابر وزن آن بقایای گیاهی خشک (مانند کاه و کلش) اضافه شود تا نسبت کربن به نیتروژن به محدوده مطلوب برسد.

     افزودن اوره یا منابع دیگر نیتروژن هیچ ضرورتی ندارد و حتی مضر است؛ چون باعث افزایش اتلاف نیتروژن و تشدید بوی آمونیاک خواهد شد.

---

 

2. شوری و نمک؛ یک چالش جدی

• کود مرغی شوری بالایی دارد.

• تنها راه کاهش واقعی آن، شست‌وشوی کامل با آب شیرین است که می‌تواند نهایتا ۲۰–۳۰٪ شوری را کم کند.

• افزودن اوره یا گوگرد به هیچ‌وجه شوری را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه ممکن است وضعیت را بدتر کند.

• کمپوست کردن ایمنی مصرف را بالا می‌برد، اما شوری را حذف نمی‌کند.

 

3. شیرابه؛ بمب شوری و بیماری در باغات

در سال‌های اخیر بعضی باغدارها به سمت استفاده از «شیرابه کود مرغی» رفته‌اند؛ مایعی که در ظاهر پر از مواد غذایی است و در کوتاه‌مدت باعث فریب می‌شود. اما واقعیت اینجاست که شیرابه در عمل یک بمب شوری و بیماری است که می‌تواند خاک و محصول را به خطر بیندازد.

• EC و شوری بسیار بالا : خاک را شورتر و سنگین‌تر می‌کند.

• عدم تعادل عناصر غذایی : تغذیه گیاه را مختل می‌سازد.

• وجود عوامل بیماری‌زا : باکتری‌ها و قارچ‌های مضر وارد خاک می‌شوند.

• انتقال نماتدها :تهدیدی جدی برای ریشه و سلامت گیاه.

• اثر بلندمدت:در سال‌های آینده خاک تدریجاً خراب می‌شود و هزینه جذب عناصر غذایی چند برابر خواهد شد.

 به زبان ساده: شیرابه کود مرغی در کوتاه‌مدت شاید جذاب و ارزان باشد، اما در واقع خاک را شور، بیمار و پر از نماتد کرده و باغ را در درازمدت نابود می‌کند.

 

 

شکل: به دلیل شوری بالای کودهای دامی، در فرآیند کمپوست کردن رطوبت خارج‌شده از توده حاوی نمک است و می‌تواند به بستر خاک آسیب بزند. به همین دلیل توصیه می‌شود از یک مالچ یا زیرانداز غیرقابل نفوذ در زیر توده استفاده شود تا از انتقال نمک و لطمه به خاک جلوگیری گردد

 

---

 

4. روش درست پوساندن؛ هوازی و بدون پلاستیک

• پوساندن باید به روش هوازی انجام شود و هرگز نباید زیر پلاستیک پوشانده شود.

• مواد پرکربن ( بقایای خشک گیاهی ) به توده اضافه کنید.

• رطوبت را در حدود ۵۰–۶۰٪ نگه دارید.

• توده را هر ۷–۱۰ روز یک‌بار برگردانید تا هوا وارد شود.

• دمای داخلی باید به ۵۵–۶۵°C برسد تا عوامل بیماری‌زا و بذر علف‌های هرز نابود شوند.

• صبر کنید تا بوی آمونیاک کاملاً از بین برود.

---

 

5. چگونه بفهمیم کود مرغی پوسیده است؟

نشانه‌های کود پوسیده (آماده مصرف):

• رنگ قهوه‌ای تیره تا سیاه و یکنواخت

• بوی خاک مرطوب یا جنگل (نه بوی تند)

• دمای داخل کاهش یافته و به دمای محیط نزدیک شده

• بافت نرم و یکنواخت، بدون پر یا ذرات خام

• بدون بوی سوزاننده

نشانه‌های کود نپوسیده (خام):

• رنگ روشن‌تر و نامنظم

• بوی تند و سوزاننده آمونیاک

• دمای بالای توده

• وجود پر یا خوراک قابل مشاهده

• تحریک چشم و بینی

آزمایش کیسه نایلونی:

مقداری کود را در کیسه پلاستیکی بدون منفذ بگذارید و در آن را ببندید. بعد از ۲۴ ساعت:

• اگر بوی تند آمونیاک داشت : کود هنوز نپوسیده است.

• اگر بوی خاک و پوسیدگی طبیعی داشت : کود آماده مصرف است.

---

 جمع‌بندی

• کود مرغی خام خطرناک است و باید حتماً به روش هوازی و بدون پلاستیک پوسانده شود.

• نسبت کربن به نیتروژن باید اصلاح شود.

• شوری کود مرغی ( چه خام و چه پوسیده) با هیچ ماده ای کاهش نمی یابد.

• پوسیدگی را می‌توان با رنگ، بو، دما، بافت و آزمایش کیسه تشخیص داد.

•  حتی کود پوسیده هم باید به‌صورت محدود و متناسب مصرف شود، به‌ویژه در خاک‌های شور، زیرا در بلندمدت می‌تواند خاک را شورتر و سنگین‌تر کند.

• و فراموش نکنید: استفاده از شیرابه کود مرغی شاید در کوتاه‌مدت فریبنده باشد، اما مثل یک بمب شوری، بیماری و نماتد عمل کرده و در سال‌های آینده خاک و محصول را به شدت تخریب و علاوه بر کاهش محصول، هزینه کوددهی شما را چندبرابر خواهد کرد.

 

 به زبان ساده: کود مرغی (حتی پوسیده) اگر نادرست یا بی‌رویه مصرف شود، به‌تدریج خاک و محصول را نابود خواهد کرد.

 

مراجع علمی:

1. “Towards a method for optimized extraction of soluble nutrients from chicken manure waste sources” — A. M. Ksheem et al. 2015

   • مطالعه‌ای  است که مقایسه کرده بین شیرابه کود مرغی تازه و کمپوست‌های بالغ‌تر. ScienceDirect+1

   • نتیجه: شیرابه کود تازه محتوای نمک (مثل Na و Cl) و مواد محلول زیادتری دارد نسبت به کمپوست بالغ. همچنین در شیرابه کود تازه پاتوژن‌ها بیشتر دیده شده‌اند. USQ Repository

2. “Poultry litter as potential source of pathogens and other environmental contamination” — L.E. Hubbard et al. 2020

   • اشاره به اینکه کود مرغی (یا بستر مرغی) اگر بدرستی مدیریت نشود می‌تواند منبع آلودگی، شامل پاتوژن‌ها، برای خاک و محیط باشد. ScienceDirect

3. “Survival of Salmonella spp. in Composting using Vial and Direct Inoculums Technique” — Sunar, Stentiford et al.

   • نشان داده که اگر کمپوست به دمای کافی برسد (مثلاً حدود ۵۵-۶۵°C) و برای مدت مناسب نگه داشته شود، Salmonella تقریباً از بین می‌رود. اما اگر شرایط ناقص باشد، باقی می‌ماند. arXiv

4. “Animal manure is applied in agriculture … Pathways of Escherichia coli transfer from animal manure …” — مرور سال ۲۰۲۵

   • این بررسی نشان می‌دهد که E. coli و سایر باکتری‌های مرتبط با کود حیوانی می‌توانند طی مسیرهای مختلف (خاک، آب، محصولات باغی) منتقل شوند، و اینکه کمپوست شدن و رعایت فاصله پیش از برداشت (pre-harvest interval) مؤثر به کاهش این خطرات هستند